گفتار سیزدهم: حق شرط در اخبار اخیر کمیسیون حقوق بین الملل.

کمیسیون حقوق بین الملل بنا به خواست مجمع عغمومی، از اجلاس چهل و ششم خود در سال ۱۹۹۴، موضوع حق شرط بر ممعاهدات را در دستور کار خود قرار داده است.اولین گزارش مخبر ویژه کمیسیون حقوق بین الملل در سال ۱۹۹۵، به کمیسیون ارائه می شود و مورد تبادل نظر اعضا قرار می‌گیرد.^[۴۶]

حال، در خصوص کمیسیون، ابتدا باید دانست که هدف از رزرو(حق شرط) چیست؟

هدف از رزرو به عقیده ی کمیسیون حقوق بین الملل، حذف یا تعدیل آثار حقوقی بعضی از مقررات یک معاهده یا پیمان می‌باشد.

کشورهای متعاهد یا سازمان های بین‌المللی طرف معاهده، مجاز هستند که مطابق با آن فرم اصلی و برخی روش های مورد نیاز(مطابق با مفاد اصلی معاهده) یکسری شروط و رزروهایی را برای پایداری برخی موارد مدنظر قراردهد.

به نظر کمیسیون، رزرو یک بیانیه ی یک جانبه ای است که، یک دولت یا سازمان بین‌المللی برای مصلحت خود در هنگام امضاء و الحاق و تصویب به طور رسمی صورت می‌گیرد در جلسه ۶۵ کمیسیون این گونه آورده شده که: ‌در مورد دولتی که، تازه استقلال یافته ایجاد موقعیت آن دولت به عنوان یک حزب یا یک دولت متعاهد نسبت به معاهده ی چند جانبه درنظر گرفته شده، مگر آنکه قصد مخالفت خود را با آن حق رزرو در عرض ۱۲ماه نشان دهد.

‌در مورد رزرو مبهم و کلی باید بسیار دقت نمود که تمام زوایای آن شروط روشن و واضح شده و جای کوچک‌ترین سوالی برای طرفها، پیش نیاید.

‌در مورد اهداف دستورالعمل (۳٫۱) باید گفت که، هدف از رزرو اهداف و مقاصد آن است که، باید تمامی اهداف حق شرط (رزرو) در مقابل دیگر کشورها و طرفهای متعاهد موافق با مفاد و ماهیت معاهده باشند.

رزرو باید رسماٌ تأیید شود. در رأی‌ (treaty128) (2.2.1) آمده که باید پس از تصویب و تأیید رزرو آن هم به طور رسمی توسط دولت یا سازمان تأیید رسیده و تمامی اهداف در معاهده روشن و واضح نمایان شود.

حق رزرو باید به همه ی کشورهای عضو تعهدنامه (متعاهد) طبق (۲٫۱٫۵) اعلام و ابلاغ گردد، تا همگان از آن مطلع شوند.

مهمترین بحث مطرح شده این است که، باید تمامی اخبار و حق ‌شرط ها به کشورهای عضو و سازمان های بین‌المللی منعکس شده و تمامی افراد در جریان و روال کاری و اداری اخبار تازه منتشر شده و اصول و مقررات مربوط به آن قرار گیرند.

فرجام سخن.

با توجه به تعاریف آورده شده، می توان نتیجه گرفت که، حق شرط هیچ گونه محدودیتی برای هیچ نوع معاهده ای در برنخواهد داشت. نکته ی قابل توجه این است که، حق شرط باید صراحتاً مخالفتی با هیچ یک از مقررات و موازین اصلی و بطن معاهده و مفاد آن نداشته باشد.

حق شرط باید واضح و روشن باشد و هیچ ابهام و نقطه ی تاریکی برای طرفین (کشورهای عضودرآن معاهده) باقی نگذارد. حق شرط باید معتبر و مشروع باشد.

حق شرط باید به اهداف معاهده و مقاصد بنیادین میان کشورها یاری رسانده وآثار حقوقی به جامانده از آن حق شرط تفسیری خلاف وضع قوانین بین‌المللی در برنداشته باشد.

بخش دیگر که قابل توجه است آن است که، اگر کشورهای بیشتری در معاهده ی خاص شراکت داشته باشند بهتر از آن است که، به خاطر محدودیت و سختگیری های سیاسی و حقوقی مفاد معاهده کشورهای کمتری به سوی معاهده مذبور سوق یابند. پس بهتراست، حق شرطهای وارده اگر با متن و بطن معاهده ناسازگاری و تضادی ندارند کشورها در برقراری و اعمال چنین رزروهایی آزادانه و به اختیار خودشان تصمیم بگیرند.

مباحث مربوط به تعهدات و حق شرط (رزرو) مباحثی بسیار پیچیده و گسترده ای بوده و نیاز به تحقیق و مطالعه خواهد داشت.

امید است که، مقاله ی پیش رو توانسته باشد، برخی زوایای مربوط به حق شرط بر معاهدات را روشن و آشکار ساخته و سوالات پیش آمده در این باب را، با بیانی شیوا و رسا پاسخ داده باشد.

منابع.

۱ـ احمدبسول، لبیب – ترجمه ی مهدی شفیعیان- معاهدات بین‌المللی دراسلام- انتشارات دانشگاه امام صادق(ع)- سال۱۳۸۹٫

۲ـ الیاسی، مرتضی ـ حق شرط بر معاهدات بین الملل – مجله معرفت — شماره ۸۲ -سال ۱۳۸۳

۳ـ جباری، شعبانعلی- حق شرط در معاهدات- pajoohe.com

۴ـ حبیب زاده، توکل – جمهوری اسلامی ایران و حق شرط بر معاهدات بین‌المللی حقوق بشرـ ‌فصل‌نامه پژوهشی دانشگاه امام صادق (ع)-سال۱۳۸۳٫

۵ـ رجول، کاترین – حق شرط بر معاهدات و تفسیر کلی شماره (۵۲) ۲۴ کمیته حقوق بشر -ترجمه ی توکل حبیب زاده – سال ۱۳۸۴

۶ـ سرتیپی، حسین- استفاده از موازین بنیادین حق شرط در سند تأسيس سازمان‌های بین‌المللی با تکیه بر کنوانسیون حقوق معاهدات- نشریه ی علوم سیاسی راهبرد –سال ۱۳۹۰

۷ـ سیدی، آزاد –حق شرط بر کنوانسیون امحای کلیه ی اشکال تبعیض علیه زنان –

پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق بین الملل- دانشگاه علامه طباطبایی – سال۱۳۸۲٫

۸-ضیائی بیگدلی، محمدرضا ـ حقوق معاهدات بین‌المللی ـ تهران – انتشارات گنج دانش-سال۱۳۸۳٫

۹ـ عسکری، پوریا – حق شرط بر معاهدات حقوق بشری ـ تهران – انتشارات شهردانش-سال۱۳۹۰٫٫

۱۰ـ عنایت، حسین- تنظیم معاهدات بین‌المللی در حقوق کنونی ایران و مطالعه ی تطبیقی آن با فقه—انتشارات دفتر خدمات ریاست جمهوری- سال۱۳۷۰٫

۱۱ـ فلسفی، هدایت ا…. ـ حقوق بین الملل معاهدات ـ انتشارات فرهنگ نو- سال ۱۳۸۳٫

۱۲ـ ناصری جهرمی، علی رضا ـ بررسی ماهیت و آثار شرط در معاهدات بین‌المللی ـ پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق بین الملل- سال۱۳۷۷٫

۱۳ـ بررسی کلی موضوعات پیرامون حق شرط از دیدگاه کمیسیون حقوق بین الملل با توجه به اخباراخیرکمیسیون(ICL (.

۱۴ـ منبع اینترنتی ویکی پدیا ، Wikipedia.org

1. 1. ناصر ی جهرمی ، علی رضا ، بررسی ماهیت و آثار شرط درمعاهدات بین‌المللی ، پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق بین الملل ، دانشگاه شیراز ، ۱۳۷۷ ، ص ۵ ↑

1. 1. عسکری، پوریا ، حق شرط برمعاهدات حقوق بشری ، تهران ، انتشارات شهردانش ، ۱۳۹۰ ، ص ۳۵ ↑

1. 1. فلسفی ، هدایت ا…. ، حقوق بین الملل معاهدات ، تهران ، انتشارات فرهنگ نشرنو، ۱۳۸۳ ، ص ۲۴۳ ↑

1. 1. عسکری، پوریا ، حق شرط برمعاهدات حقوق بشری ، تهران ، انتشارات شهردانش ، ۱۳۹۰ ، ص ۳۶ ↑

1. 1. عسکری ، پوریا ، حق شرط برمعاهدات حقوق بشری ، تهران ، انتشارات شهردانش ، ۱۳۹۰ ، ص ۲۵ ↑

1. 1. سرتیپی ، حسین ،« استفاده ‌از موازین بنیادی حق شرط درسند تأسيس سازمان‌های بین‌المللی با تکیه برکنوانسیون معاهدات» ، نشریه علوم سیاسی راهبرد ، ش ۶۱ ، ۱۳۹۰ ، ص۶۲ ↑

1. 1. سرتیپی ، حسین ، «استفاده ‌از موازین بنیادین حق شرط درسند تأسيس سازمان های بین‌المللی با تکیه برکنوانسیون معاهدات» ، نشریه علوم سیاسی راهبرد ، ش ۶۱ ، ۱۳۹۰ ، ص ۶۴ ↑

1. 1. عسکری ، پوریا ، حق شرط برمعاهدات حقوق بشری ، تهران ، انتشارات شهردانش ، ۱۳۹۰ ، ص ۲۹ ↑

او برای هریک از این مراحل یک بحران یا تعارض روانی-اجتماعی که از ترکیب تحول زیستی و خواسته­ های روانی-اجتماعی پدید آمده، پیش‌بینی ‌کرده‌است. حل موفقیت­آمیز بحران در هر مرحله فرد را برای مقابله با بحران مرحلۀ بعد آماده می­ کند و چگونگی حل آن ها بر بحران­ها و مراحل بعدی تحول اثر می­ گذارد. در واقع هر بحران به من نیرو می­بخشد و به حل بحران مرحلۀ بعد به طور مثبت کمک می­ کند (تتلا^[۵۹]، ۲۰۰۹، محرمی و همکاران، ۱۳۹۰) در جدول زیر به مراحل هیجانی-اجتماعی نظریۀ اریکسون اشاره می­گردد.

جدول۲-۳: مراحل روانی-اجتماعی اریکسون، همراه با مراحل روانی-جنسی متناسب با آن ها (برک، ترجمۀ سید محمدی، ۱۳۸۴، ص ۲۸)

مرحلۀ هیجانی-اجتماعی

دورۀ تحول

شرح

اعتماد در برابر بی ­اعتمادی

(دهانی)

تولد تا ۱ سالگی

نو­باوگان از رابطۀ گرم و پذیرا حس اعتماد ‌می‌کنند، یا اطمینان می­یابد که دنیا خوب است. بی اعتمادی در صورتی روی می­دهد که نو­باوگان مجبور باشند برای آسایش مدت زیادی انتظار بکشند و بی­رحمانه با آن ها برخورد شده باشد.

خود­­مختاری در برابر شرم و تردید (مقعدی)

۱ تا ۳ سالگی

کودکان با به کارگیری مهارت­ های جدید ذهنی و حرکتی دوست دارند خودشان انتخاب کنند و تصمیم بگیرند. خود­مختاری در صورتی پرورش می­یابد که والدین امکان انتخاب آزاد معقول را به کودک بدهند و او را مجبور یا شرمنده نکنند.

ابتکار در برابر گناه (آلتی)

۳ تا ۶ سالگی

کودکان از طریق بازی وانمود کردن، نوعی آدمی را که می ­توانند شبیه آن شوند را تجربه ‌می‌کنند. ابتکار- حس جاه طلبی و مسئولیت- در صورتی پرورش می­یابد که والدین درک نو یافتۀ مقصود و هدف را تقویت کنند. اگر والدین توقع کنترل شخصی خیلی زیاد داشته باشند، نتیجۀ آن کنترل بیش از حد یا گناه خیلی زیاد خواهد بود.

کودکان از طریق بازی وانمود کردن، نوعی آدمی را که می ­توانند شبیه آن شوند را تجربه ‌می‌کنند. ابتکار- حس جاه طلبی و مسئولیت- در صورتی پرورش می­یابد که والدین درک نو یافتۀ مقصود و هدف را تقویت کنند. اگر والدین توقع کنترل شخصی خیلی زیاد داشته باشند، نتیجۀ آن کنترل بیش از حد یا گناه خیلی زیاد خواهد بود.

کودکان در مدرسه قابلیت همکاری با دیگران را پرورش می­ دهند. حقارت در صورتی ایجاد می­ شود که تجربه ­های ناخوشایند در خانه، مدرسه، یا با همسالان به احساس بی­کفایتی و حقارت منجر شود.

نوجوان می­ کوشد به سوال­هایی نظیر من کیستم و جایگاه من در جامعه چیست؟ پاسخ دهد. ارزش­ها و هدف های خود برگزیده به هویت شخصی با دوام می­انجامد. پیامد ناخوشایند، سر­درگمی ‌در مورد نقش­های بزرگسال آینده است.

افراد جوان می­کوشند با دیگران روابط صمیمی برقرار کنند. برخی افراد به خاطر سر­خوردگی­های قبلی نمی ­توانند روابط صمیمی برقرار کنند و از دیگران منزوی می­مانند.

زایندگی یعنی کمک به نسل بعدی از طریق فرزند پروری، کمک به دیگران یا کار خلاق. کسی که در این زمینه­ ها شکست می­خورد احساس می­ کند که دستاورد با معنایی نداشته است.

افراد در مرحلۀ آخر ‌در مورد نوع فردی که بوده ­اند، تأمل می­­کنند. انسجام از این احساس ناشی می شود که زندگی آن گونه که بوده، ارزش زیستن را داشته است. افراد سالخورده­ای که از زندگی خود ناراضی هستند از مرگ می­ترسند.

انسجام من در برابر نا­ امیدی

پیری

افراد در مرحلۀ آخر ‌در مورد نوع فردی که بوده ­اند، تأمل می­­کنند. انسجام از این احساس ناشی می شود که زندگی آن گونه که بوده، ارزش زیستن را داشته است. افراد سالخورده­ای که از زندگی خود ناراضی هستند از مرگ می­ترسند.

۲-۳-۵- تحول شناختی

تحول شناختی کلیۀ تغییرات فرایند­های ذهنی همچون تفکر، یادگیری، حافظه، قضاوت، مسأله گشایی، و ارتباط­گیری را شامل می­ شود (رایس، ۱۹۲۲، ترجمۀ فروغان، ۱۳۸۸). از میان مهترین نظریه پردازان حوزۀ تحول شناختی ژان پیاژه^[۶۰]، جروم برونر^[۶۱]و لو ویگوتسکی^[۶۲] شهرت جهانی قابل توجهی دارند. نظریۀ ژان پیاژه یکی از مهمترین نظریه­ های تحول شناختی است. به طوری که نظریۀ او به عنوان یک نظریۀ برجسته در تحول شناختی شناخته می­ شود (فلاول^[۶۳]، ۱۹۶۳ به نقل از سیمتوا^[۶۴]، ۲۰۱۰). اگر­چه نظریۀ پیاژه به اصطلاح یک نظریۀ قرن بیستمی است، اما به علت دقیق و کارآمد بودنش، هنوز در کانون توجۀ دانشمندان علم روان­شناسی قرار دارد (ترکاشوند، ۱۳۹۱). پیاژه بیش از هر نظریه­پرداز دیگری در شکل­ گیری درک ما را از چگونگی تغییرات شناختی نقش داشته است. او با الهام از بررسی­ های عمیق خود در رشتۀ زیست شناسی و تلفیق آن­ها با چگونگی تحول دانش و منطق که از مشاهدۀ مستقیم کودکان به دست آورده است، یکی از جامع­ترین نظریه­ های تحول شناختی را ارائه داده است (احدی و جمهری، ۱۳۸۲).

فرم

فرم و شکل بهترین وسیله بیان ذهنیات و تصورات انسانی است. از دور ترین ایام یعنی دوران غار نشینی تا امروز وسیله‌ای بسیار با ارزش برای تفهیم و بیان‌اندیشه و تفکر انسان‌ها بوده است. فرم با ارزش ترین عناصر بصری است(نظارت، ۱۳۸۲، ص ۳۳).

نقطه، خط، صفحه و حجم عناصر اولیه فرم هستند. این عناصر اولیه با توجه به ابعاد مربوطشان (طول و عرض و ارتفاع) مفهومی متفاوت دارند. فرم شامل:

نقطه : به وجود آورنده تمامی فرم هاست. از جابه جایی یک نقطه یک خط یعنی بعد اول حاصل می‏ شود.

خط : امتداد یک نقطه خط را به وجود می ‏آورد. خط یک بعد به نام طول دارد.( لبه‌ها را مشخص می ‏کند، بافت و نقش را پدید می ‏آورد، شکل را معین می ‏کند)

سطح^[۱۴]: خطی که در جهتی به غیر از امتداد خود جابه جا شود یک سطح را مشخص می‏ سازد. یک سطح دارای دو بعد طول و عرض است. شکل یکی از خصوصیات بارز سطح است. ویژگی سطحی عناصر سطح شامل جنس رنگ بافت می‏ شود.

حجم^[۱۵] : سطحی که در راستای خلاف امتداد خود ادامه یابد یک حجم را تشکیل می‏ دهد.یک حجم به صورت سه بعدی وجود دارد. مثل استوانه، مکعب، هرم و کره

شکل^[۱۶]: شکل مفهوم اولیه‌ای است که ما به وسیله آن یک فرم را از دیگری تشخیص می‏دهیم. شکل ممکن است به نوع خط یا به دوره ظاهری یک سطح یا به خطوط ورزی یک جسم سه بعدی اطلاق شود. اشکال شامل اشکال طبیعی مثل برگ، اشکال غیر واقعی مثل حرف A یا اشکال هندسی می‏ باشد (فرهادی توسکی، ۱۳۷۸، ص ۱۱).

انتخاب فرم

فرم‌ها دارای تاثیرات روانشناسانه‏ای هستند و می‏توان از طریق فرم معین، اطلاعات مورد نظر را ارسال نمود. پس فرم باید به گونه‌ای انتخاب شود که با محتوای فضا هماهنگی داشته باشد.

۱٫فرم پویا (مستطیل) حرکت را القا می ‏کند و در عوض فرم ایستا(مربع) برای مکان‌های مکث مناسب است.

۲٫ فرم‌های بی قاعده کودک را وادار به خیال پردازی می ‏کند.

۳٫ فرم‌های ساده و متقارن، تعادل را القا می ‏کند.

۴٫فرم معقر دعوت کننده است.

۵٫ فرم محدب حالت پس زننده دارد.

۶٫ فرم‌های قوس دار، نرم هستند و کودکان عاشق فرم‌های نرم هستند.

۷٫درک فرم‌های خوابیده راحت تر از فرم‌های ایستا است. ‌بنابرین‏ از فرم‌های ایستاده در نقاط تأکید می‏توان استفاده نمود.

۸٫فرم‌های با قاعده سنگین تر از فرم‌های پیچیده هستند و فرم‌های عمودی سنگین تر از مایل

۹٫ نکته مهم استفاده از فرم‌های آشنا برای کودکان است که به آن‏ها کمک می ‏کند از یک محیط بازی یک خانه دوم برای خودشان بسازند(رجبی موسی آباد، ۱۳۸۹، ص ۷۵).

فرم ساختمان در رابطه با اقلیم

شکل ساختمان می‌تواند تاثیر زیادی در هماهنگ ساختن اقلیم و نیز در تعدیل انتقال شرایط بحرانی هوای خارج به داخل ساختمان داشته باشد. برای پی بردن به نقشی که شرایط گرمایی هر منطقه(دمای هوا و شدت تابش آفتاب) در شکل دادن به ساختمان‌های آن منطقه دارد، باید نسبت اهمیت هر یک از عوامل را مشخص نمود. اما به طور کلی می‌توان چنین گفت که شدت زیاد تابش آفتاب باعث کشیدگی ساختمان در جهت محور شرقی و غربی می‏ گردد. در تعیین مناسب ترین فرم ساختمان باید ‌به این نکته توجه نمود که بهترین شکل ساختمان شکلی است که کمترین مقدار حرارت (کالری) را در زمستان از دست داده است و در تابستان نیز کمترین مقدار حرارت را از آفتاب و محیط اطراف خود کسب نماید. در این رابطه ساختمان با پلان مربع بهترین فرم شناخته شده است. این عقیده بر اساس این واقعیت قرار دارد که چنین شکلی کمترین سطح خارجی را در برابر بیشترین حجم ارائه می‌دهد. البته این عقیده در برابر ساختمان‌های قدیمی که عموما پنجره‌های کوچک داشته و به همین دلیل نفوذ آفتاب به داخل آن‌ ها قابل چشم پوشی است صادق می‌باشد. اما درمورد ساختمان‌های معاصر با قسمت‌های شیشه خور بزرگ نمی‏توان چنین حکمی صادر کرد. ‌در مورد این ساختمان‌ها بهترین فرم را بایستی با توجه به تاثیری که دمای هوا و تابش آفتاب بر هوا و تابش آفتاب بر هوای داخلی ساختمان می‌گذارد، تعیین نمود (شاطریان،۱۳۹۱).

تاثیر فرم محیط بر کودکان

یکی از عوامل تعیین کننده در هر زمین بازی، شکل و توپوگرافی زمین است. اگر شرایط زمین مساعد باشد، فرم وطرح زمین بازی می‌بایست با احترام به توپوگرافی و وضعیت طبیعی موجود باشد. از آن جایی که کودکان به فرم‌های متنوع و بی قاعده بیشتر گرایش دارند، امکانات یک زمین طبیعی فرصت‌های بیشتری را برای بازی به آن‌ ها می‌دهد.

به عنوان مثال در ایجاد تغییر سطح‌ها می‌توان از پستی و بلندی‌های زمین استفاده کرد. کودکان دوست دارند که بالا و پایین بروند، سربخورند و قایم باشک بازی کنند. درهر حالتی حتی اگر زمین امکانات کمی به طراح دهد، همیشه طراح می‏‏بایست، درطراحی‏‏اش، مجموعه‌ای از تپه ها، سطوح شیب دار، غارها و سایر عناصری که برای بازی بسیار جذاب‌اند را اضافه کند.

طراحی فضا

فضا با تمام ویژگی هایش در شکل گیری شخصیت افراد نقش مؤثری ایفا می‌کند. همین فضا به طور خاص تر برای رشد کودکان عامل مهمی محسوب می‌شود، عاملی که می‌بایست تاثیر مثبتی بر رشد جسمی و عقلی کودک داشته باشد.امروزه اکثر ساختمان‌هایی که به عنوان مراکز علمی یا فرهنگی کودکان مورد استفاده قرار می‌گیرد نه از لحاظ کالبد معماری و نه از لحاظ نوع فعالیت ها، متناسب با نیاز‌های حقیقی کودکان نمی باشد. فضاهایی که برای کودکان طراحی می‌شوند به ویژه فضاهای آموزشی باید قادر باشند نیروهای ذهنی و احساسی کودک را تحت تاثیر قرار داده و از این طریق هم در آموزش او شرکت کنند و هم محیطی شاد و سرشار از انرژی را برای او به وجود آورند.

در طراحی ساختمان مهدکودک، کودک محوری اولویت دارد بدین معنی که ساختمان باید برای نگه داری موقت کودکان طراحی شود(شاطریان،۱۳۹۱).

پس طراحی فضا برای کودکان مستلزم شناخت ویژگی‌ها و نیازهای آن‌ ها است. اساسی ترین نیازهای کودکان در فضا بر اساس هرم مازلو شامل: نیازهای جسمانی، نیاز به ایمنی و امنیت، نیاز به محبت و وابستگی، نیاز به عزت نفس، نیاز به زیبایی،نیاز به خودشکوفایی

بایستی فضای باز و راحت برای بچه ها وجود داشته باشد. فضایی برای انواع بازی‌ها پر تحرک کودکان و نه فقط وسایل بازی برقی همچئن چرخ و فلک و در کنار آن نیز بازی‌های فکری و نمایش و کتاب و کتابخانه برای اینکه بچه ها بتوانند به آسانی خود را با محیط جدید تطبیق دهند، لازم است بتوانند موقعیت خود را در فضا در هر لحظه به درستی تشخیص دهند، در غیر این صورت احساس ترس و ناامنی می‏ کنند. هر بخش، فضا، گذر و عبور باید در ساختمان آشکارا بیان شود.

فضاهای تربیتی کودکان باید بتواند بخشی از احساس آرامش و جذابیت خانه را برای آن‌ ها ایجاد کند. دوست دارند که در بین چیزهای جدید، ویژگی‌های آشنا بیابند. این مسئله باعث می‌شود که با محیط جدید بیشتر انس گرفته و مثل خانه خودشان با آن ارتباط عاطفی برقرار کنند.

الف)‌اندازه گیری فضای مورد نظر:‌اندازه گیری یک علم است، ‌به این معنا که با پیروی کردن از یک مجموعه قوانین، می‌توانیم به نتیجه صحیح برسیم.

ب) رسم نقشه‌ها : -شکل کلی اتاق – جهت جغرافیایی – ملزومات اتاق

البته بایستی توجه نمود که دامنه اقداماتی که پزشک بدون رضایت مجاز به انجام آن‌هاست بر اساس مدت زمانی که احتمال می‌رود بیمار در اعلام رضایت ناتوان است و اینکه دسترسی به شخص مجاز برای اعلام رضایت چه زمانی میسر می‌شود متغیر خواهد بود. در ناتوانی‌های کوتاه مدت برای اعلام رضایت مسئله این نیست که پزشک به انجام هر کاری که برای سلامتی بیمار مفید است مجاز باشد، زیرا چنین اختیار گسترده ای موجب لطمه بسیار سنگین به مصلحت شخص برای اخذ تصمیم ‌در مورد آنچه با جسمش می‌شود، خواهد شد.^[۱۶]

با وجود تمامی نظرات مطرح شده در باب نوع مسئولیت پزشک در اعمال جراحی درمانی در صورت بروز صدمه به بیمار آنچه که در این زمینه حرف آخر را می‌زند و به صورت عملی توسط محاکم در صورت بروز مشکلات کاربرد دارد مواد قانون مجازات اسلامی است و بایستی برای آشنایی با روند برخورد با این مسائل در محاکم از قانون مجازات اسلامی کمک گرفت.

گفتار دوم: مبانی قانونی

همان طور که در ماده ۳۱۹ قانون مجازات اسلامی آمده از نظر قانون‌گذار ایران تعهد پزشک علی‌الاصول تعهد به نتیجه می‌باشد و به عبارتی نوعی مسئولیت بدون تقصیر بر اعمال پزشک تحمیل شده است. سایر مواد قانون مجازات اسلامی نیز همین رویه را اتخاذ نموده‌اند اما فرض مسئولیت بدون تقصیر پذیرفته شده در قانون مجازات اسلامی مطلق نیست و بر این مسئولیت بدون تقصیر استثنائاتی بار شده است.

بند اول: راهکار قانون مجازات اسلامی در زمینه اعمال جراحی درمانی

در بند ب ماده ۲۹۵ قانون مجازات اسلامی آمده «در موارد زیر دیه پرداخت می‌شود: بند ب) قتل یا جرح یا نقص عضو که به طور خطای شبه عمد واقع می‌شود و آن در صورتی است که جانی قصد فعلی را که نوعاً سبب جنایت نمی‌شود داشته باشد و قصد جنایت را نسبت به مجنی‌علیه نداشته باشد مانند آنکه کسی را به قصد تادیب به نحوی که نوعاً سبب جنایت نمی‌شود بزند و اتفاقاً موجب جنایت گردد یا طبیبی مباشرتاً بیماری را به طور متعارف معالجه کند و اتفاقاً سبب جنایت بر او شود.» بر طبق این ماده پزشکی که اقدام به انجام اعمال جراحی می‌کند علم به عنصر قانونی دارد یعنی می‌داند که در صورت وارد کردن صدمه ای چه از روی عمد و چه در صورت تقصیر ضامن خسارت وارده می‌باشد اما پزشک در اینجا قصد تحقق رکن مادی جرم را ندارد پس سوء نیت ندارد و بحث ارتکاب جرم در اینجا مطرح نیست زیرا پزشک قصد انجام یک عمل مشروع و قانونی را دارد و همان طور که در ماده ۲۹۵ قانون مجازات اسلامی آمده «طبیبی مباشرتاً بیماری را به طور متعارف معالجه کند و اتفاقاً سبب جنایت بر او شود» و از طرف دیگر قصد جنایت را هم نداشته، در واقع در ماده ۲۹۵ قانون مجازات اسلامی قانون‌گذار قصد داشته بیان دارد اگر هر فردی قصد انجام عملی مشروع و قانونی را داشته باشد و این عمل مشروع و قانونی سبب بروز صدمه شود بایستی دیه بپردازد که می‌توان گفت قانون‌گذار در اینجا مسئولیت کیفری بدون تقصیر را پیش‌بینی ‌کرده‌است.

سؤالی که مطرح می‌شود این است که آیا مسئولیتی که در ماده ۲۹۵ قانون مجازات اسلامی برای پزشک پیش‌بینی شده و پزشک را در صورت وقوع صدمه محکوم به پرداخت دیه می‌کند یک نوع ضمانت اجرای کیفری است یا اینکه جنبه مدنی دارد و دیه را می‌توانیم نوعی جبران خسارت بدانیم؟ لازم به توضیح است که برای تعیین نوع مجازات دو نوع معیار داریم: اولین معیار، معیاری شکلی است، یعنی اینکه به طور مستقیم به تعریف موجود در قانون مراجعه می‌کنیم که آیا ضمانت اجرای تعیین شده را یعنی پرداخت دیه را مجازات نامیده یا نوعی جبران خسارت؛ اما معیار دوم معیاری نوعی است، در این جا به قانون مراجعه نمی‌شود بلکه بر طبق آموزه­های حقوقی بررسی می‌شود که آیا دیه ویژگی‌هایی که برای مجازات‌ها برشمرده‌اند از جمله: رنج آوری، رسواکنندگی، معین بودن، قطعی بودن را دارد یا خیر.^[۱۷]

البته برای تشخیص اینکه ماهیت دیه چیست؟ آیا مجازات است یا صرفاً نوعی جبران خسارت، نظریه های متفاوتی از سوی حقوق ‌دانان مطرح شده است. گروهی معتقدند به صراحت ماده ۱۲ قانون مجازات اسلامی که دیات جزو مجازات‌ها محسوب شده است، دیه مجازات است اما در ماده ۲۹۴ قانون مجازات اسلامی تعریف متفاوتی از دیه را نسبت به ماده ۱۲ قانون مجازات اسلامی ارائه ‌کرده‌است. در این ماده می‌خوانیم: «دیه مالی است که به سبب جنایت بر نفس یا عضو به مجنی‌علیه یا به ولی دم او داده می‌شود.» گفته شده فرضی که در این ماده مطرح است این است که مالی به سبب جنایت به زیان دیده از جرم پرداخت شود در حالی که هدف مجازات‌ها را می‌توان در یک هدف عینی یعنی اصلاح و تربیت بزه کار و در نتیجه پیشگیری از جرم به شکل خاص نسبت به مجرمان و شرکا یا معاونان آن‌ ها و به شکل عام نسبت به جامعه و یک هدف ذهنی یعنی اجرای عدالت خلاصه کرد و جبران ضرر و زیان ناشی از جرم به صورت تبعی مطرح است.^[۱۸]

سرمایه ­گذاران نهادی مؤسسه­هایی هستند که به خرید و فروش حجم بالایی از اوراق بهادار می­پردازند، مطابق با ادبیات موجود بانک‌ها، شرکت‌های بیمه، صندوق­های بازنشستگی، شرکت‌های سرمایه ­گذاری و… جزء سرمایه ­گذاران نهادی قلمداد می­شوند. سرمایه ­گذاران نهادی با بهره گرفتن از حق رأی، در تصمیم ­گیری­ها و ساختار هیئت‌مدیره شرکت نفوذ کرده و لذا می ­توانند یکی از منابع نظارت بر عملکرد مدیریت شرکت باشند (نوروش و همکاران،۱۳۸۸).

سرمایه ­گذاران نهادی دریافته­اند که فروش بخش عمده­ای از سهام یک شرکت بدون کاهش قیمت آن میسر نخواهد بود (پسنل و همکاران،۲۰۰۳). ‌بنابرین‏ بسیاری از این سرمایه ­گذاران به جای فروش عمده سهام و تحمل زیان مرتبط با آن در پی نظارت اثربخش بر مدیران شرکت‌ها و در نتیجه بهبود بازده سهامشان خواهند بود و به همین دلیل سرمایه ­گذاران نهادی، در بسیاری از موارد با مشارکت فعال سعی در تأثیرگذاری در تصمیمات شرکت‌ها دارند. در رابطه با نقش نظارتی سرمایه ­گذاران نهادی مطالعات فراوانی انجام گرفته که در ادامه به برخی از آن‌ ها اشاره می­ شود:

بریکلی و همکاران (۱۹۸۸) در تحقیقی دریافتند که سرمایه ­گذاران نهادی به احتمال بیشتری با طرح­های پیشنهادی مدیران که به نظر می­رسد به منافع مالکان صدمه می­زند مخالفت می­­نمایند. بر مبنای فرضیه نظارت مؤثر، پوند^[۴۶] (۱۹۸۸)، عنوان می­ نماید که سرمایه ­گذاران نهادی، دارای منابع و تخصص بالایی هستند و می ­توانند با هزینه­ای کمتر از میانگین، نسبت به سایر سرمایه ­گذاران خصوصی و ناآگاه­تر، به نظارت بر مدیریت بپردازند. مک کنل و سرواس^[۴۷] (۱۹۹۰) رابطه مثبت بین عملکرد شرکت و سطوح مالکیت نهادی و عمده بیرونی را مشاهده نمودند (نوروش و همکاران،۱۳۸۸).

به طور کلی چون در یک ترکیب مالکیت گسترده، هیچ­یک از سهامدارن کوچک انگیزه­ای برای نظارت بر مدیریت شرکت ندارند از این رو حضور سهام‌داران عمده خصوصاًً سهام‌داران نهادی در ساختار مالکیت شرکت و فعالیت‌های کنترل و نظارتی آن‌ ها به طور بالقوه موجب محدود نمودن مسأله نمایندگی می­ شود. البته زمانی که تمرکز مالکیت به حدی افزایش می­یابد که یک مالک، کنترل مؤثر یک شرکت را داشته باشد، ماهیت مشکل نمایندگی از تضاد منافع بین مدیران و سهام‌داران به تضاد منافع سهام‌داران اکثریت و اقلیت تغییر می­یابد (کردلر،۱۳۸۲).

۲-۱۰-۳- نقش مدیران غیرموظف (غیر اجرایی) در حاکمیت شرکتی

سازمان هیئت‌مدیره در ساختار سنتی، سازمانی متمرکز بود که اختیار کامل اداره امور بنگاه و تخصیص منابع را به عهده داشت. تنها الزامات قانونی و انتظامی محدودی برای حمایت از منافع سهام‌داران اقلیت و رفع تضاد منافع میان مدیران و سهام‌داران وجود داشت که رعایت آن نیز از تضمین جدی برخوردار نبود. تمام قدرت معمولاً در دست یک نفر متمرکز بود (حساس یگانه و باغومیان،۱۳۸۵).

در ساختار نوین راهبری بنگاه، وظایف هیئت‌مدیره ‌بر اساس اصول معینی تعریف شده که محور آن تضمین منافع همه گروه ­های ذینفع است و تقسیم کار روشنی در هیئت‌مدیره برای انجام وظایف در نظر گرفته شده است. بر اساس این تقسیم کار، هیئت‌مدیره از دو گروه مستقل تشکیل می­ شود: یک گروه، مدیران موظف که مسئول اداره شرکتند و مدیران اجرایی را هدایت ‌می‌کنند و گروه دیگر مدیران غیر موظف که مسئول کنترل بنگاه­اند؛ و گروه اخیر نقش مسلط را در ترکیب هیئت‌مدیره دارد. اساس این تقسیم کار، تفکیک وظایف اجرایی از وظایف نظارتی و کنترلی است (مکرمی، ۱۳۸۵).

ورشکستگی انرون در سال ۲۰۰۱، نظرها را به سوی اثربخشی عملکرد مدیران غیرموظف هیئت‌مدیره، جلب کرد. از سوی دیگر، گزارش هیگز^[۴۸] (۲۰۰۳) در انگلستان نیز پاسخ دندان­شکنی به نفوذ قابل ملاحظه مدیران غیرموظف ناکارا، در شرکت‌های هم­ردیف انرون محسوب می­شد. از دیدگاه نظریه نمایندگی، حضور مدیران غیرموظف مستقل در هیئت‌مدیره شرکت‌ها و عملکرد نظارتی آن‌ ها به عنوان فردی مستقل؛ به کاهش تضاد منافع موجود میان سهام‌داران و مدیران شرکت در جلسات هیئت‌مدیره، کمک شایان توجهی می­ کند. البته باید توجه داشت که مدیران اجرایی شرکت، نقش مهمی را در ایجاد ترکیب مناسب از مدیران موظف و غیر موظف، در میان اعضای هیئت‌مدیره، ایفا می­ کند. وجود چنین ترکیبی، از عناصر اصلی یک هیئت‌مدیره کارا و مؤثر محسوب می­­شود؛ زیرا: در حالی که مدیران موظف، اطلاعات ارزشمندی درباره فعالیت‌های شرکت ارائه ‌می‌کنند؛ مدیران غیر موظف با دیدگاهی حرفه­ای و بی­طرفانه، ‌در مورد تصمیم ­گیری­های مدیران مذکور به قضاوت می­نشینند. بدین ترتیب، هیئت‌مدیره شرکت با دارا بودن تخصص، استقلال و قدرت قانونی لازم، یک سازوکار بالقوه توانمند حاکمیت شرکتی به حساب می ­آید.

از دیدگاه نظریه نمایندگی ‌می‌توان چنین فرض کرد که مدیران غیرموظف وظیفه نظارت بر سایر اعضای هیئت‌مدیره را بر عهده دارند. علاوه بر این، در زمینه آثار مثبت حضور مدیران غیرموظف برای سهام‌داران، روزشتاین و وایت (۱۹۹۰) شواهدی را یافته­اند که واکنش مثبت قیمت سهام را به هنگام انتخاب این مدیران، تأیید می­ کند (مکرمی، ۱۳۸۵).

اثربخشی تفکیک تصمیم ­گیری توسط مدیریت و کنترل توسط هیئت‌مدیره از آنجا نشأت ‌می‌گیرد که مدیران غیرموظف به دلیل منافعشان حاضر به تبانی با مدیران اجرایی شرکت نمی­باشند. از آنجا که مدیران غیرموظف اکثراً در سایر شرکت‌ها دارای سمت­های اجرایی مدیریت یا تصمیم ­گیری هستند انگیزه بالایی برای کسب شهرت به عنوان متخصص امر تصمیم ­گیری و برخورداری از فرصت­های شغلی بهتر در آینده دارند. عدم همسویی انگیزه مدیران موظف برای استفاده از ثروت مالکان برای منافع شخصی خویش با انگیزه مدیران غیرموظف برای کسب شهرت باعث بهبود نظارت بر مدیریت شرکت به دلیل حضور مدیران موظف در هیئت‌مدیره و در نتیجه بهبود عملکرد شرکت شده و کاهش هزینه­ های نمایندگی را در پی خواهد داشت (نوروش و همکاران،۱۳۸۸).

۲-۱۰-۴- حسابرسی داخلی^[۴۹] و حاکمیت شرکتی

موج ورشکستگی، تقلب و ارائه ارقام نادرست سود در سال‌های آغازین قرن بیست و یکم که با نام «رسوایی شرکت‌ها» معروف است، آثار زیانباری را بر کل اقتصاد کشورهای مختلف پدید آورد و در نتیجه آن نظام حاکمیت شرکتی در کانون توجه مراجع قانونی، حرفه­ای و اقتصادی قرار گرفت.

نظام مطلوب حاکمیت شرکتی موجب اطمینان خاطر می­ شود که بنگاه­ها از سرمایه خود به نحو مؤثر استفاده کنند و همچنین منافع دامنه گسترده ­ای از ذینفعان و جامعه­ای که در آن فعالیت دارند را در نظر می­ گیرند و به شرکت و سهام‌داران پاسخگویند. حسابرسی داخلی از بخش­های مهم نظام حاکمیت شرکتی است و ارکان این نظام را مطمئن می­سازد که ریسک­ها به طور مناسب شناخته و مدیریت شده است (کلاین،۲۰۰۲).

زمانی که حرفه حسابرسی داخلی در دهه ۱۹۴۰ میلادی پدید آمد، دامنه حسابرسی داخلی و نقش آن به نسبت ساده بود. حسابرسی داخلی در آن زمان به عنوان «چشم و گوش مدیریت» به حساب می­آمد (کلاین،۲۰۰۲).

حسابرسان داخلی درباره وجود کنترل در عملیات شرکت به بررسی می­پرداختند و برای بهبود آن پیشنهاد می­دادند. در اکثر موارد حسابرسان داخلی به دلیل تمرکز بر ارزیابی کنترل­های داخلی به وسیله انجمن مدیریت و نظارت مدیران مالی فعالیت­ می­کردند. در سال ۱۹۹۹ تعریف حسابرس داخلی به وسیله انجمن حسابرسان داخلی آمریکا^[۵۰]، ارائه شد. در این تعریف وظیفه حسابرس داخلی با عبارت زیر بیان شده است: ارزیابی و بهبود اثربخشی مدیریت ریسک، کنترل و فرایندهای رهبری (ساندا و همکاران،۲۰۰۵).