از مشکلات دیگر استفاده از تنبیه، عوارض جانبی آن است که از نظر پرورشی بسیار نامطلوب می نماید. از جملهء این عوارض این است که احساس ناخوش آیند حاصل از تنبیه در لحظهء تنبیه شدن از طریق شرطی شدن کلاسیک با شرایط تنبیه و شخص یا اشخاص تنبیه کننده تداعی می شود و سبب انزجار و نفرت تنبیه شونده از تنبیهکننده می گردد. یعنی حتی اگر تنبیه شونده بداند که تنبیه به خیر و صلاح اوست و تنبیهکننده از روی دلسوزی او را تنبیه می کند، باز هم احساس نامطلوب حاصل از تنبیه به صورت پاسخ شرطی درمیآید و شخص تنبیه شونده نسبت به تنبیهکننده احساس انزجار می کند. مشکل دیگر استفاده از روش تنبیه آن است که عملی مسری است. بندورا و والترز شواهدی به دست داده اند که نشان می دهد کسانی که شاهد تنبیه شدن دیگران بوده اند، در اوقات و مکانهای دیگر، خود به تنبیه کسان دیگر اقدام کرده اند. همچنین بندورا گزارش داده است دانشآموزانی که شاهد تنبیه شدن دانشآموزان دیگر بوده اند، بعدها خود رفتار تنبیه شده را تقلید کرده اند. بنابرین، معلمی که در حضور جمع، دانشآموزان را تنبیه می کند، به آن ها آموزش پرخاشگری می دهد. بارها دیده شده است کودکانی که مرتبا از پدر و مادر خود کتک میخورند، در غیاب آن ها به کتکزدن فرزندان کوچکتر خانواده میپردازند (سیف، ۱۳۷۳).
پرخاشگری عارضهء دیگر تنبیه است. آزمایش در مورد جانوران نشان داده است که وقتی به دو جانور، که باهم در صلح و صفا زندگی می کنند، شوک الکتریکی وارد شود، به جان هم میافتند و نسبت به هم رفتار خصمانه انجام می دهند. اسکینر[۴۵] عقیده داشت که در انسانها یک استعداد ارثی وجود دارد که طبق آن افراد نسبت به کسانی که با آن ها رفتار محبتآمیز دارند، با محبت رفتار می کنند و نسبت به کسانی که با آن ها رفتار خصمانه دارند، با پرخاشگری رفتار می کنند و این استعداد قابل تعمیم است و در نتیجه فردی که مرتبا تقویت می شود، نسبت به همهء افراد رفتار محبتآمیزشان خواهد داد و فردی که مرتبا تنبیه می شود، نسبت به همه افراد رفتار پرخاشگرانه نشان خواهد داد. همچنین ممکن است فرد تنبیه شده برای احتراز از تنبیه، به رفتاری که تنبیه به دنبال می آورد، نپردازد. اما رفتارهای دیگری را جایگزین آن کند. بعضی از این رفتارها مخرب و ناسازگار و روان رنجورانه هستند. سازوکارهای دفاعی روانی فرویدی راه هایی هستند که در آن آرزوهای سرکوب شده سانسور را کنار میزنند و راه بروز مییابند. طبق نظر اسکینر، این سازوکارها راهنمایی هستند که مردم برای احتراز از تنبیه به آن متوسل می شوند. ممکن است شخص به عوض انجام دادن رفتاری که تنبیه به دنبال می آورد، به طریقی دیگر به آن رفتار بپردازد که تنبیه به دنبال نداشته باشد؛ مانند خیالپردازی یا رویای روز. شخص میتواند با توسل به رفتاری که تأثیرات تقویمی مشابهی با رفتار قابل تنبیه دارد، اما تنبیه نمی شود، رفتار خود را تصعید یا پالایش کند (سیف، ۱۳۷۳).
همچنین ممکن است شخص با متوجه ساختن رفتار قابل تنبیه به چیزهایی که نمیتوانند تنبیهکننده باشند، آن رفتار را جابهجا سازد. مثلا ممکن است نسبت به اشیای فیزیکی، کودکان یا جانوران کوچک پرخاشگری کند. شخص ممکن است کسان دیگری را که رفتار قابل تنبیه انجام می دهند، ولی تنبیه نمیشوند، مشاهده کند یا دربارهء آن ها به مطالعه بپردازد و به این طریق خود را با آن ها همانند سازد. همچنین ممکن است شخص رفتار دیگران را قابل تنبیه بداند و از این راه تمایلات خود را فرافکنی کند. علاوه بر این ها، شخصی که به دلیل انجام دادن رفتاری تنبیه شده، ممکن است با آوردن دلیل، برای خود یا دیگران، به منظور غیر قابل تنبیه جلوه دادن رفتار خود دلیل تراشی کند. مثل موقعی که میگوید کودک را برای اصلاح او تنبیه می کند. باز هم از عوارض جانبی نامطلوب تنبیه و سایر روشهای تنبیه تغییر رفتار، این است که اگر این روشها ادامه یابند، ممکن است شخص تنبیه شده سرانجام به تنبیهکننده حملهور شود؛ مثلا نوجوانی که از کودکی مورد کتککاری پدر قرار گرفته، ممکن است روزی در برابر او بایستد یا دانشآموزانی که تحت روشهای مداوم تنبیه آموزشگاه قرار می گیرند، ممکن است روزی به تخریب اموال آموزشگاه یا ایجاد مزاحمت برای معلمان و مسؤولان مدرسه بپردازند. با توجه به زیانهای متعدد ناشی از کاربرد تنبیه و سایر روشهای تنبیه بهتر است هرگز از آن ها به منزلهی روشهای آموزشی استفاده نکنیم (سیف، ۱۳۷۳).
بهطور کلی، تنبیه (به خصوص تنبیه بدنی)باعث ظاهر شدن مشکلات زیر در کودک می شود.
-
- بچهها را دروغگو بار می آورد.
-
- به حیلهگری و ریاکاری وادار می کند.
-
- علاوه بر صدمات جسمی، رنج و تحقیر به دنبال می آورد.
-
- سبب ترس و جبن می شود.
-
- افسردگی و بیماریهای عصبی ایجاد می کند.
-
- بچه را به سمت خودآزاری سوق می دهد.
-
- بچه را به دیگر آزاری میکشاند.
-
- بچهها را لجباز می کند.
-
- کودک را گوشهگیر می کند.
-
- باعث کند ذهنی می شود.
-
- بچه را بیاراده و نسبت به اطرافیان بیتفاوت می سازد.
-
- حس کنجکاوی و ابتکار عمل را در بچهها از بین میبرد.
-
- اطمینان و اعتماد به نفس را در بچهها میکشد.
-
- بچهها را کینهتوز می کند.
-
- احترام و اعتماد کودکان را به بزرگترها سلب می کند.
-
- کودک را دچار یأس و حرمان می کند.
-
- کودک را عاصی بار می آورد.
-
- به کودک میآموزد هر وقت خشمگین شدی، شرارت کن.
-
- به کودک میآموزد بدون هیچ چون و چرایی تسلیم شود.
-
- در بچهها تنفر ایجاد می کند.
-
- بچهها را عبوس بار می آورد.
- شادیها را در بچه سرکوب می کند (مجوزی، ۱۳۷۴).
۲-۲- پیشینه پژوهشی
۲-۲-۱- پیشینه خارجی
